To największa od lat korekta polskiej ortografii. Rada Języka Polskiego przy Prezydium PAN ogłosiła pakiet zmian, który zacznie obowiązywać od 1 stycznia 2026 roku. Obejmuje on zarówno decyzje z komunikatu z 10 maja 2024 r., jak i uzupełnienia wprowadzone 16 czerwca 2025 r. Zmiany są liczne, a ich cele to uproszczenie systemu, ujednolicenie zapisów oraz dostosowanie reguł do faktycznego zwyczaju językowego. Oto najważniejsze nowości.
Mieszkańcy miast – już tylko wielką literą
Od 2026 roku nazwy mieszkańców miast, dzielnic, osiedli i wsi będziemy pisać wyłącznie wielką literą. Zatem poprawne będzie: Warszawianin, Zgierzanin, Ochocianka, Mokotowianin, Chochołowianin.
Jednocześnie dopuszczono warianty zapisu – małą lub wielką literą – dla nieoficjalnych, potocznych nazw etnicznych, takich jak: kitajec/Kitajec, jugol/Jugol, angol/Angol itd.
Ford nie tylko jako marka, ale i samochód
Duża litera obejmie również pojedyncze egzemplarze wyrobów przemysłowych. Skoro marka to Ford, to i zaparkowany pod oknem czerwony Ford także będzie pisany wielką literą.
„By” na swoje miejsce
Cząstki bym, byś, by, byśmy, byście w połączeniu ze spójnikami będziemy zapisywać rozdzielnie, np.:
Zastanawiam się, czy by nie wyjechać.
Jednolita pisownia „nie-” z imiesłowami
Kończy się praktyka tzw. „świadomej pisowni rozdzielnej”. Od 2026 r. piszemy łącznie „nie-” z imiesłowami odmiennymi, niezależnie od interpretacji:
niezależny, niepisany, niewidzący, niechciany – zawsze razem.
Przymiotniki od nazw osobowych – tylko małą literą
Ujednolicono zapis przymiotników od nazwisk i imion. Niezależnie od znaczenia (dzierżawczego czy jakościowego) piszemy je małą literą:
- dramat szekspirowski
- koncepcja kartezjańska
- dialogi platońskie
- wiersz miłoszowski
Wyjątkiem są formy zakończone na –owy, –in(–yn), –ów, które można zapisać małą lub wielką literą, np.
jackowe dzieci / Jackowe dzieci, zosina lalka / Zosina lalka.
Zapis z „pół-” – większość łącznie, część z łącznikiem
Nowe zasady:
- łączna pisownia: półzabawa, półnauka; półspał, półczuwał; półżartem, półserio
- z łącznikiem, gdy mowa o osobach „w połowie”: pół-Polka, pół-Francuzka
Tuż-tuż, tuż, tuż, a może tuż tuż? Wszystko poprawne
W parach wyrazów równorzędnych, występujących zwykle razem, dopuszczono trzy równoważne zapisy:
- z łącznikiem: tuż-tuż; trzask-prask
- z przecinkiem: tuż, tuż; trzask, prask
- rozdzielnie: tuż tuż; trzask prask
Wielkie litery w nazwach własnych – nowe zasady
a) Komety
Nazwy komet piszemy wielkimi literami:
Kometa Halleya, Kometa Enckego.
b) Nazwy geograficzne
Planowana zmiana dotycząca wielkich liter w wyrazach typu góra, jezioro, półwysep została wycofana. Pozostają dotychczasowe zasady: wyraz gatunkowy przed nazwą w mianowniku piszemy małą literą.
c) Obiekty przestrzeni publicznej
Nowość! Nazwy rozpoczynające się od słów aleja, brama, bulwar, osiedle, plac, park, kopiec, kościół, pałac, zamek, most, molo, pomnik, cmentarz piszemy wielką literą:
- Aleja Róż, Brama Warszawska, Park Kościuszki, Zamek Książ, Cmentarz Rakowicki
Słowo ulica pozostaje niezmiennie małą literą.
d) Lokale usługowe i gastronomiczne
Wszystkie człony (poza przyimkami i spójnikami) – wielką literą:
Karczma Słupska, Kawiarnia Literacka, Apteka pod Orłem, Pizzeria Napoli, Trattoria Santa Lucia
e) Ordery, nagrody, odznaczenia
Tu również wszystkie człony wielką literą (z wyjątkiem przyimków, spójników oraz „imienia”):
Nagroda Nobla, Nagroda Pulitzera, Mistrz Mowy Polskiej, Honorowy Obywatel Miasta Krakowa
Przedrostki – ważne doprecyzowania
a) Z wielką literą po rdzeniu – łącznik
Jeśli wyraz rozpoczyna się wielką literą, przedrostek łączymy łącznikiem:
super-Europejczyk.
b) Dopuszczenie pisowni rozdzielnej
Cząstki typu super-, ekstra-, eko-, mini-, makro-, mega- mogą funkcjonować zarówno łącznie, jak i osobno, jeśli mają charakter samodzielnego wyrazu:
- miniwieża / mini wieża
- superpomysł / super pomysł
- ekożywność / eko żywność
Niby- i quasi- – już zawsze łącznie
Jeśli następny wyraz pisany jest małą literą, zapisujemy łącznie:
nibyartysta, nibyludowy, quasiopiekun, quasinauka.
Z łącznikiem pozostają jedynie formy z wielką literą:
niby-Polak, quasi-Anglia.
„Nie-” z przymiotnikami i przysłówkami odprzymiotnikowymi – zawsze razem
Ujednolicenie obejmie wszystkie stopnie:
- niemiły, niemilszy, nienajmilszy
- niebanalnie, nieżyciowo
Co oznaczają te zmiany?
Reforma ma przede wszystkim ułatwić pisanie, zlikwidować wyjątki i zbliżyć normę do praktyki językowej. Część propozycji porządkuje chaos narosły wokół wielkich liter, część – eliminuje archaiczne zasady.
